گفتار جریان روشنفکری اسلامی در ایران

Roshanfekri

تهیه کتاب

از بین سخنان مقام معظم رهبری درباره روشنفکری، به دو سخنرانیِ خاص برخوردیم که در آنها به سیر پیدایش جریان روشنفکری اسلامی پرداخته‌اند. این دو سخنرانی به فاصله چهل روز از هم ایراد شد‌ه و واقعاً مکمل هم هستند. هر دو مربوط به مراسم بزرگداشت سومین سالگرد درگذشت مرحوم دکتر شریعتی هستند که اولی در مدرسه عالی شهید مطهری تهران و دومی در مسجد اعظم قم ایراد شده‌اند. آقا به بهانه تجلیل از شخصیت دکتر شریعتی به‌عنوان یک روشنفکر مذهبی، روند پیدایش جریان روشنفکری اسلامی و ویژگی‌های آن در مقایسه با جریان روشنفکری بیمار و اثر آن در پیشبرد اهداف انقلاب را بیان نموده‌اند.
کلیّت هر دو سخنرانی یکی است، ولی مطالب تکراری نیست. لذا خواندن هر دو در کنار هم، مفیدتر است. می‌توان یک سخنرانی را خواند و بعد رفت سراغ سخنرانی دوم. اما با توجه به نظمی که معظم‌له در حفظ سیر کلی بحث در هر دو سخنرانی رعایت کرده‌اند، به ذهن رسید که با ترکیب این دو، یک سخنرانی یک‌پارچه جدید ساخته شود؛ به‌نحوی که به فراخور بحث، از یک سخنرانی به سخنرانی دیگر برویم و ادامه صحبت را، آنجا دنبال کنیم.
برای این سبک، لفظ «مقارنه» اختیار شد. «مقارنه» در کتب لغت عربی معانی مختلف و نزدیک‌به‌هم دارد. در کتاب «منتهی الأرب فی لغــ÷ العرب» ذیل معنای آن آمده: «دوتا خرما را روی هم گذاشتن و میل کردن». در روایتی داریم که خرما از مبارک‌ترین نعمات الهی، هم خورشت است و هم برنج. لذا همین لفظ را برای ساختن این گفتار استخدام کردیم. الحق که مقارنه این دو سخنرانی و مطالعه آن، همچون نوش جان کردن دو خرما، در حکم برنج و خورشتی لذیذ، دلچسب و شیرین است.
برای این کار از دو رنگ مجزا استفاده شده است. سخنرانی اول در تاریخ ۱۳۵۹/۲/۲۷ با رنگ قهوه‌ای کم‌رنگ و سخنرانی دوم در تاریخ ۱۳۵۹/۴/۴ با رنگ قهوه‌ای پررنگ درج شده است.
در این گفتار علاوه‌بر ترسیم تصویر واضحی از جریان روشنفکری اسلامی، نظر معظم‌له درباره اهمیت شخصیت دکتر شریعتی در پیشبرد این جریان روشن می‌شود. در حین تألیف متنِ اشاره، به نکته جالبی از سخنان معظم‌له در تاریخ ۱۳۵۹/۶/۱۲ برخورد کردیم:

«من درباره دکتر شریعتى یک سخنرانى در سال دکتر یا سال هجرتش ظاهراً توى مدرسه شهید مطهرى کردم، همین را پیدا کنید. یک سخنرانى مفصل که حالا بخواهم همان حرف‌ها را هم بزنم، مدتى باید فکر کنم تا بگویم. به مناسبت سالش. خب، انسان ناگزیر یک هیجانى، احساسى هم دارد و دوست نزدیک عزیز ما بود مرحوم دکتر و شخص ارزنده‌اى هم بود. من درباره ایشان مفصل صحبت کردم.
..یک سخنرانى [هم] به مناسبت سالِ باز وفات یا هجرت دکتر در قم کردم. آن هم خوب است، آن را هم پیدا کنید، به نظر من خوب است. دو تا سخنرانى درباره دکتر شریعتى کردم، هر چى بخواهم براى شما بنویسم کمتر از آنهاست. نظر من مشخص مى‌شود آنجا.»

اردیبهشت ماه ۱۳۹۳